بدافزار یکی از مهم‌ترین تهدیدهایی است که می‌تواند امنیت کامپیوتر، اطلاعات شخصی و حساب‌های کاربری را به خطر بیندازد. برخلاف تصور رایج، بدافزار فقط به ویروس محدود نمی‌شود و تهدیدهایی مانند تروجان، باج‌افزار، جاسوس‌افزار، کرم و کی‌لاگر نیز در این دسته قرار می‌گیرند.
اگر می‌خواهید بدانید بدافزار چیست، چگونه وارد کامپیوتر می‌شود، چه نشانه‌هایی دارد و برای جلوگیری یا حذف آن باید چه کاری انجام دهید، در ادامه این موضوع را مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کنیم.
بدافزار چیست؟
بدافزار (Malware) مخفف عبارت Malicious Software به معنی «نرم‌افزار مخرب» است. این اصطلاح برای برنامه‌ها، فایل‌ها یا کدهایی استفاده می‌شود که با هدف آسیب رساندن به سیستم، سرقت اطلاعات، جاسوسی، ایجاد دسترسی غیرمجاز یا سوءاستفاده از منابع دستگاه طراحی شده‌اند.
بنابراین وقتی از بدافزار صحبت می‌کنیم، درباره یک نوع تهدید خاص حرف نمی‌زنیم؛ بلکه با یک عنوان کلی برای مجموعه‌ای از تهدیدهای سایبری روبه‌رو هستیم. ویروس، تروجان، باج‌افزار، جاسوس‌افزار و کرم نمونه‌هایی از بدافزار هستند.
نکته مهم: هر ویروس یک بدافزار است، اما هر بدافزاری ویروس نیست. ویروس تنها یکی از انواع بدافزار محسوب می‌شود.
پیشنهاد مطالعه : نشانه‌های آلوده شدن کامپیوتر به بدافزار چیست؟
بدافزار چه کاری با کامپیوتر انجام می‌دهد؟
عملکرد بدافزار به نوع آن بستگی دارد. یک بدافزار ممکن است فقط تبلیغات ناخواسته نمایش دهد، در حالی که نوع دیگری می‌تواند فایل‌های شخصی را رمزگذاری کند یا اطلاعات ورود به حساب‌های کاربری را سرقت کند.
مهم‌ترین اهداف بدافزارها عبارت‌اند از:
- سرقت اطلاعات شخصی و مالی
- سرقت نام کاربری و رمز عبور
- جاسوسی از فعالیت‌های کاربر
- ایجاد دسترسی از راه دور به سیستم
- رمزگذاری یا تخریب فایل‌ها
- دانلود و نصب بدافزارهای دیگر
- استفاده از منابع کامپیوتر برای فعالیت‌های مخرب
- اختلال در عملکرد سیستم یا شبکه
در برخی حملات، هدف اصلی مهاجم کسب درآمد است؛ برای مثال باج‌افزار می‌تواند فایل‌های قربانی را رمزگذاری کند و برای بازگرداندن دسترسی به آن‌ها درخواست باج داشته باشد. در حملات دیگر، هدف ممکن است سرقت اطلاعات یا ایجاد دسترسی طولانی‌مدت به سیستم باشد.
بدافزار چگونه وارد کامپیوتر می‌شود؟
برای اینکه بدانیم چگونه از سیستم خود در برابر بدافزار محافظت کنیم، ابتدا باید مسیرهای ورود آن را بشناسیم. در بسیاری از موارد، آلودگی زمانی اتفاق می‌افتد که کاربر یک فایل مخرب را اجرا می‌کند، روی لینک نامعتبر کلیک می‌کند یا نرم‌افزاری را از یک منبع ناشناس نصب می‌کند.
دانلود نرم‌افزار از منابع نامعتبر
یکی از مسیرهای رایج انتشار بدافزار، قرار دادن کد مخرب در فایل‌های نصب نرم‌افزار یا نسخه‌های دستکاری‌شده برنامه‌هاست. به همین دلیل استفاده از نسخه‌های کرک‌شده یا دانلود نرم‌افزار از سایت‌های ناشناس می‌تواند ریسک آلودگی را افزایش دهد.
ایمیل و فایل‌های پیوست
فایل‌های پیوست ایمیل می‌توانند حاوی کد مخرب باشند. مهاجم ممکن است فایل را در قالب یک فاکتور، سند، تصویر یا فایل اداری ارسال کند و با ایجاد یک موضوع فوری یا جذاب، کاربر را به باز کردن آن ترغیب کند.
لینک‌های فیشینگ و سایت‌های آلوده
گاهی کاربر مستقیماً یک فایل آلوده دانلود نمی‌کند، بلکه از طریق یک لینک جعلی به صفحه‌ای هدایت می‌شود که برای سرقت اطلاعات یا توزیع بدافزار طراحی شده است. استفاده از نام و ظاهر وب‌سایت‌های معتبر یکی از روش‌هایی است که مهاجمان برای فریب کاربران به کار می‌برند.
حافظه‌های جانبی و فایل‌های آلوده
فلش مموری و سایر حافظه‌های قابل حمل نیز می‌توانند در صورت آلوده بودن، بدافزار را به یک سیستم دیگر منتقل کنند. ESET نیز وب‌سایت‌های آلوده، فایل‌های پیوست و حافظه‌های قابل حمل را از مسیرهای انتشار بدافزار معرفی می‌کند.
پیشنهاد مطالعه : چگونه بفهمیم کامپیوتر ویروس دارد؟
انواع بدافزار چیست؟
بدافزارها روش‌های مختلفی برای نفوذ و آسیب‌رسانی دارند. آشنایی با انواع آن‌ها کمک می‌کند هنگام مشاهده یک تهدید، بهتر متوجه شوید چه اتفاقی برای سیستم شما افتاده است.
ویروس
ویروس نوعی بدافزار است که می‌تواند خود را به فایل‌ها یا برنامه‌های دیگر متصل کند و هنگام اجرای فایل آلوده فعال شود. برخلاف تصور عمومی، امروزه بسیاری از تهدیدهای رایج لزوماً ویروس نیستند و در دسته‌های دیگری از بدافزار قرار می‌گیرند.
تروجان
تروجان معمولاً خود را به شکل یک نرم‌افزار یا فایل قانونی نشان می‌دهد تا کاربر آن را اجرا کند. پس از اجرا، تروجان می‌تواند برای سرقت اطلاعات، ایجاد دسترسی غیرمجاز یا دریافت بدافزارهای دیگر مورد استفاده قرار بگیرد.
باج‌افزار
باج‌افزار نوعی بدافزار است که می‌تواند فایل‌ها یا دسترسی به سیستم را قفل یا رمزگذاری کند و در ادامه از کاربر درخواست باج داشته باشد. از دست رفتن دسترسی به فایل‌های شخصی و کاری یکی از مهم‌ترین پیامدهای این نوع حمله است.
جاسوس‌افزار
جاسوس‌افزار یا Spyware برای جمع‌آوری اطلاعات و نظارت بر فعالیت کاربر طراحی می‌شود. بسته به نوع آن، ممکن است اطلاعات مرور وب، اطلاعات ورود یا سایر داده‌های حساس را جمع‌آوری کند.
کرم
کرم یا Worm نوعی بدافزار است که می‌تواند بدون نیاز به اتصال به یک فایل اجرایی دیگر، خود را تکثیر کرده و در برخی شرایط از طریق شبکه‌ها و سیستم‌های آسیب‌پذیر گسترش پیدا کند.
کی‌لاگر
کی‌لاگر یا Keylogger می‌تواند فعالیت‌های انجام‌شده با صفحه‌کلید را ثبت کند. اگر این ابزار به شکل مخرب استفاده شود، اطلاعاتی مانند نام کاربری و رمز عبور واردشده توسط کاربر ممکن است در معرض سرقت قرار بگیرد.
درِ پشتی و بدافزارهای دسترسی از راه دور
برخی بدافزارها برای ایجاد یک مسیر دسترسی مخفی به کامپیوتر طراحی می‌شوند. مهاجم از چنین دسترسی‌ای می‌تواند برای مشاهده فایل‌ها، اجرای دستورات یا نصب تهدیدهای دیگر استفاده کند.
تفاوت بدافزار و ویروس چیست؟
یکی از رایج‌ترین اشتباهات در حوزه امنیت کامپیوتر، استفاده از کلمه «ویروس» برای تمام نرم‌افزارهای مخرب است. در حالی که بدافزار یک مفهوم گسترده‌تر از ویروس است.
| مورد | توضیح |
|---|---|
| بدافزار | عنوان کلی برای انواع نرم‌افزارها و کدهای مخرب |
| ویروس | یکی از انواع بدافزار که می‌تواند به فایل‌ها متصل شده و تکثیر شود |
| تروجان | بدافزاری که معمولاً خود را به شکل یک فایل یا برنامه قانونی نشان می‌دهد |
| باج‌افزار | بدافزاری که برای قفل یا رمزگذاری اطلاعات و اخاذی استفاده می‌شود |
| جاسوس‌افزار | بدافزاری که برای جمع‌آوری اطلاعات و نظارت بر فعالیت کاربر طراحی شده است |
بنابراین اگر می‌پرسید «آیا کامپیوتر من ویروس دارد؟»، بهتر است در کنار ویروس، احتمال سایر انواع بدافزار را نیز در نظر بگیرید.
نشانه‌های آلوده شدن کامپیوتر به بدافزار چیست؟
همه بدافزارها رفتار یکسانی ندارند و برخی از آن‌ها تلاش می‌کنند بدون جلب توجه فعالیت کنند. با این حال، تغییرات غیرعادی در عملکرد کامپیوتر می‌تواند نشانه‌ای از وجود بدافزار باشد.
- کند شدن غیرعادی کامپیوتر
- هنگ کردن یا از کار افتادن مکرر سیستم
- نمایش تبلیغات و پنجره‌های ناشناس
- تغییر صفحه اصلی یا تنظیمات مرورگر بدون اجازه کاربر
- انتقال مرورگر به سایت‌هایی که قصد بازدید از آن‌ها را نداشته‌اید
- ظاهر شدن برنامه‌ها یا آیکون‌های ناشناس
- غیرفعال شدن آنتی‌ویروس بدون دلیل مشخص
- راه‌اندازی مجدد ناگهانی سیستم
- نمایش خطاهای غیرعادی
- ارسال ایمیل یا پیام از حساب شما بدون اطلاع خودتان
با این حال، هیچ‌کدام از این علائم به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که سیستم به بدافزار آلوده شده است. مشکلات سخت‌افزاری، ناسازگاری نرم‌افزارها و ناپایداری ویندوز نیز می‌توانند رفتارهای مشابهی ایجاد کنند. بنابراین برای تشخیص دقیق، بهتر است سیستم را با یک ابزار امنیتی معتبر اسکن کنید.
چگونه بدافزار را در کامپیوتر تشخیص دهیم؟
اگر احساس می‌کنید کامپیوتر رفتار غیرعادی دارد، به جای حذف تصادفی فایل‌ها یا نصب چند آنتی‌ویروس مختلف، ابتدا یک اسکن امنیتی کامل انجام دهید.
اگر از محصولات ESET استفاده می‌کنید، می‌توانید از بخش Computer Scan اسکن سیستم را اجرا کنید. پس از پایان اسکن نیز نتیجه و موارد شناسایی‌شده قابل بررسی هستند. ESET توصیه می‌کند اسکن‌های دوره‌ای نیز برای بررسی تهدیدهایی که ممکن است از قبل روی سیستم وجود داشته باشند انجام شود.
در صورتی که محصول ESET روی سیستم نصب نیست، ESET Online Scanner نیز امکان بررسی سیستم را فراهم می‌کند و حالت Full Scan می‌تواند کل سیستم را بررسی کند.
اگر بدافزار پیدا شد، چه کار کنیم؟
اگر آنتی‌ویروس یک تهدید را شناسایی کرد، اولین کار این نیست که بلافاصله فایل را از هر طریقی حذف کنیم. بهتر است اجازه دهید محصول امنیتی طبق فرایند خود، فایل مشکوک را قرنطینه کند.
در ESET، فایل‌های قرارگرفته در قرنطینه غیرفعال می‌شوند و امکان اجرای مجدد آن‌ها وجود ندارد. در صورت نیاز نیز می‌توان اطلاعات مربوط به تشخیص را برای بررسی بیشتر در اختیار داشت.
اگر آلودگی جدی است، این مراحل را دنبال کنید:
- اتصال سیستم به اینترنت را در صورت مشاهده فعالیت مشکوک محدود کنید.
- اطلاعات مهم را در صورت امکان روی یک حافظه امن پشتیبان‌گیری کنید.
- یک اسکن کامل سیستم انجام دهید.
- اجازه دهید فایل‌های آلوده قرنطینه یا پاک‌سازی شوند.
- پس از پایان فرایند، سیستم را مجدداً راه‌اندازی کنید.
- اگر احتمال سرقت اطلاعات ورود وجود دارد، رمزهای عبور مهم را از یک دستگاه مطمئن تغییر دهید.
ESET نیز برای سیستم مشکوک به آلودگی، انجام اسکن، قرنطینه تهدیدهای شناسایی‌شده و در صورت نیاز اجرای فرایند پاک‌سازی دقیق‌تر را توصیه می‌کند.
پیشنهاد مطالعه : خرید ESET Internet Security برای امنیت بیشتر
چگونه از آلوده شدن کامپیوتر به بدافزار جلوگیری کنیم؟
هیچ راهکاری نمی‌تواند خطر بدافزار را به صفر برساند، اما رعایت چند اصل ساده می‌تواند احتمال آلودگی را به شکل قابل توجهی کاهش دهد.
۱. سیستم‌عامل و نرم‌افزارها را به‌روز نگه دارید
به‌روزرسانی‌های امنیتی معمولاً برای برطرف کردن آسیب‌پذیری‌هایی منتشر می‌شوند که مهاجمان می‌توانند از آن‌ها سوءاستفاده کنند. بنابراین Windows، مرورگر و نرم‌افزارهای مهم را از منابع معتبر به‌روز نگه دارید.
۲. نرم‌افزار را از منبع معتبر دانلود کنید
نسخه‌های کرک‌شده، فایل‌های نصب ناشناس و برنامه‌هایی که از سایت‌های نامعتبر دریافت می‌شوند، می‌توانند ریسک آلودگی را افزایش دهند. بهتر است نرم‌افزارها را از وب‌سایت رسمی سازنده یا منابع معتبر دریافت کنید.
۳. فایل‌ها و لینک‌های ناشناس را باز نکنید
اگر یک ایمیل یا پیام حاوی لینک یا فایل غیرمنتظره دریافت کردید، قبل از باز کردن آن، فرستنده و مقصد لینک را بررسی کنید. بسیاری از حملات با فریب کاربر و مهندسی اجتماعی آغاز می‌شوند.
۴. از آنتی‌ویروس معتبر استفاده کنید
آنتی‌ویروس یکی از لایه‌های اصلی دفاع در برابر بدافزار است. محصولات امنیتی مدرن فقط به شناسایی فایل‌های شناخته‌شده متکی نیستند و از روش‌هایی مانند تحلیل رفتار و شناسایی تهدیدهای جدید نیز استفاده می‌کنند.
در مورد ESET نیز به‌روزرسانی موتور تشخیص و فعال بودن محافظت لحظه‌ای اهمیت زیادی دارد. خود ESET تأکید می‌کند که به‌روزرسانی منظم موتور تشخیص، شناسایی تهدیدهای جدید را بهبود می‌دهد.
۵. از فایل‌های مهم نسخه پشتیبان داشته باشید
اگر اطلاعات مهم تنها روی یک کامپیوتر ذخیره شده باشد، یک حمله موفق می‌تواند خسارت زیادی ایجاد کند. داشتن نسخه پشتیبان جداگانه از فایل‌های مهم، به‌خصوص در برابر باج‌افزار، یکی از اقدامات مهم امنیتی است.
پیشنهاد مطالعه : خرید لایسنس ESET Smart Security Premium جهت مقابله با بدافزار
آیا نود 32 می‌تواند بدافزار را شناسایی کند؟
بله. محصولات ESET برای مقابله با طیف گسترده‌ای از تهدیدهای مخرب طراحی شده‌اند و ESET NOD32 Antivirus نیز از فناوری‌های مختلف تشخیص برای شناسایی تهدیدها استفاده می‌کند. این فناوری‌ها تنها به فایل‌های شناخته‌شده محدود نیستند و روش‌هایی مانند تحلیل رفتاری و تشخیص اکتشافی نیز در فرایند شناسایی تهدیدها مورد استفاده قرار می‌گیرند.
البته هیچ آنتی‌ویروسی نمی‌تواند به‌تنهایی تمام خطرات امنیتی را حذف کند. استفاده از یک لایسنس معتبر و فعال نود 32 باید در کنار به‌روزرسانی سیستم، دانلود از منابع معتبر، دقت در لینک‌ها و فایل‌ها و تهیه نسخه پشتیبان قرار بگیرد.
سؤالات متداول درباره بدافزار
آیا هر کند شدن کامپیوتر به معنی وجود بدافزار است؟
خیر. کند شدن سیستم می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. اما اگر کندی با علائم دیگری مانند تبلیغات ناشناس، تغییر مرورگر، برنامه‌های ناشناخته یا غیرفعال شدن آنتی‌ویروس همراه شده است، بهتر است یک اسکن امنیتی انجام دهید.
آیا بدافزار همان ویروس است؟
خیر. بدافزار یک اصطلاح کلی است و ویروس تنها یکی از انواع آن محسوب می‌شود. تروجان، باج‌افزار، جاسوس‌افزار و کرم نیز در گروه بدافزارها قرار می‌گیرند.
آیا بدافزار می‌تواند رمز عبور را سرقت کند؟
بله. برخی بدافزارها با هدف سرقت اطلاعات ورود طراحی می‌شوند و می‌توانند از روش‌هایی مانند ثبت فعالیت کاربر یا دسترسی به اطلاعات ذخیره‌شده استفاده کنند.
آیا نصب آنتی‌ویروس به‌تنهایی برای جلوگیری از بدافزار کافی است؟
خیر. آنتی‌ویروس یک لایه مهم امنیتی است، اما رفتار کاربر نیز اهمیت زیادی دارد. به‌روزرسانی سیستم و نرم‌افزارها، دانلود از منابع معتبر، دقت در فایل‌ها و لینک‌های ناشناس و تهیه نسخه پشتیبان باید در کنار آنتی‌ویروس انجام شوند.
اگر نود 32 یک بدافزار را شناسایی کرد چه کنیم؟
بهتر است اجازه دهید فایل شناسایی‌شده در قرنطینه قرار بگیرد و سپس یک اسکن کامل سیستم انجام دهید. اگر بعد از پاک‌سازی همچنان علائم آلودگی وجود داشت، بررسی دقیق‌تر سیستم و گزارش اسکن می‌تواند برای پیدا کردن علت مشکل لازم باشد.
جمع‌بندی
در پاسخ به سؤال بدافزار چیست باید گفت بدافزار نام کلی مجموعه‌ای از نرم‌افزارها و کدهای مخرب است که می‌توانند برای سرقت اطلاعات، جاسوسی، تخریب فایل‌ها، ایجاد دسترسی غیرمجاز یا اخاذی مورد استفاده قرار بگیرند. ویروس، تروجان، باج‌افزار، جاسوس‌افزار و کرم از مهم‌ترین انواع آن هستند.
برای کاهش خطر آلودگی، بهتر است سیستم‌عامل و نرم‌افزارها را به‌روز نگه دارید، فایل‌ها و برنامه‌ها را از منابع معتبر دریافت کنید، روی لینک‌ها و فایل‌های ناشناس کلیک نکنید و از یک آنتی‌ویروس معتبر و به‌روز استفاده کنید. در صورتی که به آلودگی سیستم مشکوک هستید، به جای حدس زدن از روی علائم، یک اسکن کامل انجام دهید تا وضعیت سیستم مشخص شود.
یک پاسخ